Tijdens mijn laatste bezoek aan Berlijn heb ik een kijkje genomen bij de Teufelsberg, een kunstmatige heuvel in Berlijn, aan de westrand van de stad, die ruim 100 meter uittorent boven het omliggende vlakke land. Op de berg staan de ruïnes van het voormalige afluisterstation van de Amerikaanse geallieerden van waaruit tijdens de koude oorlog ‘de vijand’ in de gaten werd gehouden. Nu kan de bezoeker er niet alleen genieten van een fantastisch uitzicht, maar ook van street art. Qua sfeer de NDSM-werf op z’n Berlijns. Echter, ook de NDSM-werf heeft plannen voor een street art museum in 2018.

Gestapelde geschiedenis
Op de plek van de huidige Teufelsberg ontstond eind jaren 30 van de vorige eeuw het casco van een militair-technische school van de Nazi’s. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog werd de bouw door de Duitsers stopgezet omdat het gebouw geen specifieke functie had voor de oorlogsvoering.

Kort na WOII werd het gebouw opgeblazen en deels afgebroken. De resten van het gebouw werden aangevuld met het puin van het verwoeste Berlijn. Daarna werd het geheel met zand en grond afgedekt en werden er bomen geplant. De hoogste heuvel van West-Berlijn was een feit.  

De Koude Oorlog
In de jaren 50 van de vorige eeuw ontdekten de Amerikanen de berg als geschikte locatie voor een afluisterstation. Door de tijd heen zijn er gebouwen met vijf kenmerkende koepels neergezet waarmee de Amerikanen tot ver in het gebied van het Warschau Pact het radioverkeer van de DDR en de Sovjet-Unie konden afluisteren. Het geheel maakte deel uit van het wereldwijde Amerikaanse spionagenetwerk Echelon. Het station was in bedrijf tot de val van de Berlijnse Muur in 1989. 

Foto: Birte Querl

Na de val van de Muur
Na de val van de Muur is de elektronische apparatuur verwijderd omdat het gebouw na het einde van de Koude Oorlog geen functie meer had. In 1991 vertrokken de geallieerden definitief.
Vanwege de hoge kosten voor de exploitatie verkocht de gemeente Berlijn het terrein aan een groep investeerders die plannen hadden voor een hotel met congresfaciliteiten, horeca en exclusieve appartementen. Het project mislukte vanwege massale weerstand van milieuactivisten en bewoners en vanwege de exploderende bouwkosten. Wat overbleef waren enkele fundamenten van een modelwoning. Het gebied werd tot 2003 met hekwerken afgezet en door een beveiligingsbedrijf bewaakt. Daarna werd de bewaking gestopt wegens te hoge kosten. Het verval zette door.  

Van bebouwingsplan tot bos met street art gallery
Omdat er tot eind 2004 geen verdere bouwactiviteiten waren, trok de gemeente de vergunning voor de bouwplannen (hotel met congresfaciliteiten, horeca en appartementen) in. Vervolgens is het bestemmingsplan van het gebied aangepast naar niet-bebouwbaar terrein.

Pas in 2010 lukte het de toenmalige pachter op een regelmatige basis rondleidingen aan te bieden voor bezoekers. Dit was de eerste keer sinds de bouw van het afluisterstation dat bezoekers het gebied legaal konden betreden. Deze pachter was tevens de initiatiefnemer voor een omvangrijke street art gallery op de Teufelsberg. Het gebied kan nog steeds individueel of met een rondleiding worden bezocht, tegen betaling van entree (teufelsberg-berlin.de).

Foto: Birte Querl

De Teufelsberg doet een beetje denken aan de NDSM-werf kort na sluiting van de werf: een verlaten, desolaat, ruig en spannend terrein. En vergelijkbaar: ook bij het afluisterstation is sprake van een clubje mensen die de potentie van het gebied zien om daar hun ‘eigen wereld’ te creëren. Hopelijk kunnen bezoekers nog lang van deze bijzondere plek genieten. Echter, gezien de vele talen die ik opving tijdens mijn bezoek en het feit dat er entree wordt geheven, lijkt het proces van gentrification op de Teufelsberg al ingezet.

Koepel met uitzicht
Foto: Birte Querl