We hebben net de dodenherdenking van 4 mei achter de rug, met onder andere een prachtige voordracht van Daan Heerma van Voss in de Nieuwe Kerk in Amsterdam. Hij sprak over het herdenken door middel van symbolen omdat de stemmen uit de oorlog steeds moeilijker verstaanbaar worden. Het toeristische bezoek aan de plekken of symbolen die met dood en tragedie te maken hebben of daarmee worden geassocieerd, wordt dark tourism genoemd. We zien hiervan mooie en minder mooie voorbeelden waarvan we er hier twee – extremen – uitlichten.

Tsjernobyl: herdenkingsplek of pretpark?
Eind maart stond in het financieele dagblad een reportage van Jeroen Koot met als titel ‘Erken het: Tsjernobyl is een toeristische bestemming’. Ruim dertig jaar geleden explodeerde hier de kernreactor, de omgeving raakte zwaar besmet en sindsdien staat er een hek rond het gebied. Maar nu, anno 2018, is het een toeristische bestemming met een groeiend aantal bezoekers (circa 50.000 in 2017). Het zou een herdenkingsplek moeten zijn waar bezoekers kunnen zien wat er met kerncentrales kan gebeuren. Op internet zijn veel aanbieders van Tsjernobyl tours te vinden met pretparkachtige slogans als ‘Bezoek aan een spookstad’ of ‘Eye-opening experience of post-apocalyptic world’.

Foto: Jennifer Boyer (flickr)

Een bezoek aan Tsjernobyl is niet geheel veilig, maar dat geeft een extra kick en verhoogt de beleving. Bezoekers worden vooraf gebriefd: de huid zoveel mogelijk bedekken, niets meenemen van het terrein, niet zitten op de grond en niet eten en drinken. Na afloop moeten ze verplicht door een scanner. Met meegebrachte stralingsmeters meten bezoekers zelf de stralingswaarde. Ook de spookstad naast de centrale, Pripyat, met zijn desolate karakter als unique selling point, wordt bezocht. Aan de rand van het gebied staan souvenirwinkels. Bezoekers zijn met name buitenlanders die veel moeite hebben moeten doen om toegang te krijgen. Dit tot ongenoegen van de ondernemers die vinden dat de overheid te veel aan de bezoekers wil verdienen. Dit heeft ertoe geleid dat er ook sensationele, maar illegale tours zijn waarbij toeristen onder leiding van een gids clandestien onder het hek doorkruipen en slapen in verlaten huizen. Veel recensies op TripAdvisor zijn lovend over Tsjernobyl als toeristische bestemming.

Foto: Jennifer Boyer (flickr)

9/11 Memorial & Museum: samenbrengen van geheugen en emotie
Het 9/11 Memorial & Museum bestaat, zoals de naam al zegt, uit een memorial en een museum. Het memorial is een eerbetoon aan de mensen die zijn omgekomen tijdens de terreuraanslagen op 11 september 2001 (en de bomaanslag op het WTC op 26 februari 1993). Het memorial bestaat uit twee bassins op de plek waar de Twin Towers stonden, met de namen van de slachtoffers gegraveerd rondom de bassins. Het museum is de instelling die onderzoek doet naar de implicaties van 9/11 en beschikt over 110.000 vierkante meter tentoonstellingsruimte. Het museum vertelt het verhaal van 9/11 via multimediadisplays, archieven, verhalen en een verzameling monumentale en authentieke kunstvoorwerpen.

Foto: AIGA/NY (flickr)
De levens van alle slachtoffers worden herdacht. De bezoekers hebben de mogelijkheid om meer te weten te komen over de mannen, vrouwen en kinderen die zijn omgekomen. De in het museum getoonde voorwerpen vormen een link naar de gebeurtenissen van 9/11 en vertellen de verhalen over verlies, compassie, afrekening en herstel, zowel van de aanslagen als van de nasleep ervan. Na afloop van het bezoek kunnen bezoekers hun eigen gesproken herinnering achterlaten, bijvoorbeeld als antwoord op de vraag hoe 9/11 het eigen beeld over Amerika heeft veranderd. Elke dag worden de nieuwe antwoorden aan de collectie toegevoegd en in de tentoonstelling opgenomen. Met de inzet van algoritmes is het museum ook in staat dagelijks het nieuws over 9/11 en de gevolgen ervan te inventariseren en te verwerken in de expositie. Het resultaat is een groeiend archief en een tentoonstelling die zich dagelijks vernieuwt en daarmee boeiend blijft. Het vormt daarmee een platform dat mensen, ideeën, kennis en verhalen samenbrengt waarmee de herinneringen daadwerkelijk beklijven.
Foto: Edward Stojakovic (flickr)

De belangrijkste verschillen van deze twee voorbeelden van dark tourism

  • 9/11 was een terreuraanslag met circa 3.000 slachtoffers als direct gevolg. De explosie van de kernreactor had direct een beperkt aantal dodelijke slachtoffers, maar de verwachting is dat deze ramp op termijn duizenden doden zal eisen.
  • 9/11 Memorial & Museum is een herdenkingsmonument, geopend op 11 september 2011, na een intensief ontwikkelingsproces. Het ontwerp, van Michael Arad, is geselecteerd uit 5.000 inzendingen.
    Tsjernobyl is organisch en soms illegaal tot een toeristische bestemming geworden.
  • Bij 9/11 Memorial & Museum is sprake van een visie op basis waarvan het monument en het museum zijn ontwikkeld. Het 9/11 Memorial & Museum is een platform dat mensen, ideeën, kennis en verhalen samenbrengt, waardoor bezoekers sterker bij de tentoonstelling worden betrokken en herinneringen beter beklijven.
    Tsjernobyl zou een herdenkingsplek moeten zijn waar bezoekers kunnen zien wat er met kerncentrales kan gebeuren. Doordat het lijkt alsof enige sturing ontbreekt in de ontwikkeling van Tsjernobyl als toeristische bestemming, is er een groot risico dat het een pretpark wordt met als belangrijkste thrill de radioactieve straling.
  • En terugkomend op de voordracht van Daan Heerma van Voss: herdenken is geen plicht; maar is vergeten niet een wreedheid en moeten we ons niet verzetten tegen de vergetelheid? 9/11 Memorial & Museum zal hieraan bijdragen.
    De vraag is of de manier waarop Tsjernobyl zich ontwikkelt als toeristische bestemming dat ook doet.